ISLOMDA XOTIN-QIZLARGA MUNOSABAT
Jamiyatning ma’naviy darajasi, avvalo, uning ayollarga bo‘lgan munosabati orqali namoyon bo‘ladi. Tarixiy manbalar shuni ko‘rsatadiki, Islomdan avvalgi ko‘plab jamiyatlarda xotin-qizlar insoniy qadr-qimmatdan mahrum qilingan, ularning huquqlari tan olinmagan va hayoti ko‘pincha erkak irodasiga to‘liq bog‘langan. Ayrim qabilalarda qiz farzand tug‘ilishi sharmandalik sifatida baholangan, ayolga esa mulk maqomida munosabat qilingan.
Ana shunday og‘ir ijtimoiy muhitda Islom dini paydo bo‘ldi va ayolga bo‘lgan qarashni tubdan o‘zgartirdi. Qur’oni karim insoniyatga ayol va erkakning yagona manbadan yaratilganini, ularning insoniylikda tengligi tamoyilini keng yoydi. Ayol endi shunchaki biologik mavjudot emas, balki huquq va mas’uliyatga ega shaxs sifatida tan olindi. Islom ayolni jamiyatning ajralmas bo‘lagi sifatida e’tirof etdi. Shu tariqa Islom ayol hayotini muqaddas deb e’lon qildi va tafakkurga yangi mezon olib kirdi. Ayolning sha’ni, hayoti va or-nomusi Alloh tomonidan himoyalangan qadriyatga aylandi.
Ayolning Islomdagi maqomi: ona, qiz va tarbiya markazi
Islomda ayolning eng ulug‘ maqomi — onalik. Onaga butun jamiyatni tarbiyalaydigan maktab sifatida qaraladi. Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam onaning haqini uch bor takrorlab, otaning haqidan ustun qo‘yganlar. Bu holat Islomda ayolning qanchalik yuksak o‘ringa ega ekanini yaqqol namoyon etadi.
“Jannat onalarning oyoqlari ostidadir” degan hadis faqat hissiy ibora emas, balki ijtimoiy haqiqatdir. Farzandning dunyoqarashi, axloqi va e’tiqodi onaning tarbiyasi orqali shakllanadi. Ona e’zozlangan jamiyatda axloq mustahkam bo‘ladi, u kamsitilgan jamiyatda esa ma’naviy inqiroz chuqurlashadi.
Qiz farzand masalasida ham Islom jamiyat tafakkurini tubdan o‘zgartirdi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam qizlarni tarbiyalab voyaga yetkazgan ota-onalarga jannat va’da qilganlar. Shu tariqa qiz bola jamiyat uchun rahmat manbai ekani, unga mehr va ilm berish kelajak uchun sarmoya ekanini ko‘rsatdi.
Islom ayolni faqatgina oila doirasi bilan cheklab qo‘ymaydi. U ayolni tarbiya, ilm va axloq markazi sifatida ko‘radi. Jamiyatning sog‘lomligi bevosita ayolga berilgan e’tibor bilan bog‘liq ekanini Islom aniq ko‘rsatib beradi.
Nikoh, oila va erkakka yuklangan mas’uliyat
Islomda nikoh — shunchaki huquqiy kelishuv emas, balki muqaddas ahd. Ayol erkakka Allohning omonati sifatida beriladi. Shu sababli erkakning ayolga nisbatan munosabati faqat shaxsiy xohish bilan emas, balki ilohiy mas’uliyat bilan belgilanadi.
Qur’onda erkaklarning ayollarga mas’ul ekanligi ta’kidlanadi. Bu mas’uliyat ustunlik yoki zo‘ravonlik huquqiga egalikni anglatmaydi. Aksincha, erkakning vazifasi ayolni himoya qilish, moddiy ta’minlash va ruhiy tayanch bo‘lishdan iborat. Erkak o‘z mas’uliyatini ado etgan taqdirdagina oilada barqarorlik yuzaga keladi.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam oilaviy hayotda eng go‘zal namuna bo‘lganlar. U zot ayollariga nisbatan muloyim, sabrli va e’tiborli bo‘lganlar. Uy ishlarida yordam berganlari, ayollarning fikrini inobatga olganlari sahih hadislar orqali tasdiqlanadi. Bu holat Islomda erkaklik kuch bilan emas, balki axloq bilan o‘lchanishini ko‘rsatadi.
Afsuski, bugungi kunda ayrim jamiyatlarda diniy tushunchalar noto‘g‘ri talqin qilinib, ayolga nisbatan zulm oqlanmoqda. Aslida esa Islom zo‘ravonlikni emas, mas’uliyatni yuklaydi. Ayolga zulm qilgan erkak Islom ahkomlarini bajarayotgan emas, balki ularga zid ish qilayotgan bo‘ladi.
Islom tarixida ayollar: ilm, ijtimoiy faollik va yetuklik
Islom tarixi ayollarning ilm va jamiyat hayotida faol bo‘lgani yuzasidan misollarga to‘la. Xadicha onamiz roziyallohu anho nafaqat Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning umr yo‘ldoshi, balki Islom da’vatining ilk tayanchi bo‘lgan. U o‘z boyligi va donoligi bilan Islom taraqqiyotiga katta hissa qo‘shgan.
Oysha onamiz roziyallohu anho esa hadis va fiqh ilmida yetuk olima sifatida tanilgan. Sahobalar undan fatvo olgan, ko‘plab masalalarda uning ilmiga tayanilgan. Bu ayolning ilm olish huquqi Islomda cheklanmaganini ochiq ko‘rsatadi.
Islom tarixida ayollar ta’lim, tibbiyot, savdo va ijtimoiy sohalarda faol bo‘lgan. Bu faoliyat axloqiy me’yorlar asosida olib borilgan. Demak, Islom ayolni jamiyatdan ajratmagan, balki unga munosib o‘rin bergan.
Bugungi kunda ayolni faqat uy yoki faqat ish bilan chegaralash muammolari mavjud. Islom muvozanatni taklif qiladi: ayol ham oila, ham jamiyat manfaatiga xizmat qilishi mumkin, lekin bu uning sha’ni va fitratiga zid bo‘lmasligi lozim.
Zamonaviy ijtimoiy tahlil: Islomiy yondashuvning dolzarbligi
Hozirgi globallashuv davrida ayollar huquqi masalasi keskin mafkuraviy maydonga aylangan. Bir tomonda ayolni mutlaq erkinlik orqali “ozod qilish” g‘oyasi ilgari surilmoqda, ikkinchi tomonda esa uni an’ana niqobi ostida kamsitish holatlari saqlanib qolmoqda. Har ikki yondashuv jamiyatda muammolarni kuchaytirmoqda.
Statistik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, oilaviy zo‘ravonlik, ajrimlar va ruhiy tushkunliklar asosan oiladagi mas’uliyat buzilishi bilan bog‘liq. Ayolning qadri tushgan jamiyatda farzand tarbiyasi zaiflashadi, ijtimoiy ishonch yemiriladi.
Islom bu muammolarga muvozanatli yechim taklif qiladi. Ayolni himoya qiladi, huquqlarini kafolatlaydi, erkakka esa mas’uliyat yuklaydi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning: “Sizlarning eng yaxshilaringiz oilasiga eng yaxshi munosabatda bo‘lganlaringizdir”, deganlari bugungi zamon uchun ham dolzarb mezondir.
Zamonaviy jamiyat Islom ta’limotiga to‘g‘ri murojaat qilsa, ayol masalasida keskinlik emas, barqarorlik yuzaga keladi. Islom ayolni na tovar, na vosita, balki sharafli inson, banda sifatida ko‘radi.
Islomda xotin-qizlarga munosabat adolat, rahm-shafqat va mas’uliyat tamoyillariga asoslangan. Ayol — ona sifatida jamiyatning ma’naviy ustuni, qiz sifatida rahmat manbai, turmush o‘rtog‘i sifatida esa muqaddas omonat. Uni qadrlagan jamiyat yuksaladi, kamsitgan jamiyat esa inqirozga yuz tutadi.
Bugungi kunda Islomning bu boradagi ta’limotlarini chuqur anglash va hayotga tatbiq etish nafaqat diniy, balki ijtimoiy zaruratdir.