Radikalizm va jaholat: ilm yo‘qolgan joyda fitna qanday paydo bo‘ladi?

Bugungi globallashuv va axborot oqimi tezlashgan davrda insoniyat oldida turgan eng murakkab va xavfli muammolardan biri — radikalizm va diniy mutaassiblik. Bu nafaqat ayrim hudud yoki jamiyatlar muammosi, balki butun dunyo miqyosida tahdid sifatida namoyon bo‘lmoqda. Ayniqsa, radikal g‘oyalar din nomidan ilgari surilayotgani holatni yanada murakkablashtiradi. Aslida esa muammo dinning o‘zida emas. Hamma gap savodsizlik, ustozsiz egallangan “bilim”, oyat va hadislarning kontekstdan uzib talqin qilinishi hamda asrlar davomida shakllangan ilmiy merosga nisbatan bepisand munosabatdadir. Tarix va bugungi voqelik shuni ko‘rsatadiki, ilmiy asosdan uzilgan har qanday da’vo oxir-oqibat jamiyatni parokandalikka, fikriy ziddiyat va hatto zo‘ravonlikka olib boradi. Mazkur maqolada radikalizm tushunchasi, uning ildizlari, tarixiy saboqlar hamda bugungi jamiyat, ayniqsa, yoshlar ongiga solayotgan xavflari islomiy va ilmiy manbalar asosida tahlil qilinadi. Radikalizm va mutaassiblik: muammo nimada? Radikalizm — bu muayyan fikr yoki yondashuvni mutlaq haqiqat sifatida qabul qilib, undan boshqa barcha qarashlarni inkor etish. Diniy muhitda bu holat ko‘pincha Qur’on va hadislarni chuqur ilmiy tayyorgarliksiz, fiqhiy usul va ulamolar merosini chetlab o‘tgan holda talqin qilishda namoyon bo‘ladi. Islom ulamolari bunday holatni “taassub” deb atashgan, ya’ni dalil va hujjatlarga qaramay, o‘z fikrida qattiq turish va haqiqatni tan olmaslik. Mashhur alloma Ashraf Ali Tahanaviy rahimahulloh bu borada shunday deydi: “Dalil va hujjatlar ochiq bayon qilinganidan keyin ham haqiqatni qabul qilmaslik mutaassiblikdir”. Fslida muammo fikrlar xilma-xilligidagina emas. Masala ilmiy mezonlarni rad etish, asrlar davomida shakllangan tajribani inkor qilish, ulug‘ ulamolar mehnatini mensimaslik va o‘zini ulardan ustun qo‘yishdir. Bunday holat ilm emas, kibr va jaholat mahsulidan boshqa narsa sifatida baholana olmaydi. Ilm va mutaxassislik tamoyili: din bundan mustasno emas Hayotning barcha sohalarida muhim masalalar mutaxassislarga topshiriladi. Hech kim tibbiy bilimga ega bo‘lmagan odamdan murakkab jarrohlik amaliyotini kutmaydi yoki iqtisoddan bexabar kishidan moliyaviy strategiya bo‘yicha tavsiyalar so‘ramaydi. Din masalalari esa bundan-da nozik va mas’uliyatlidir, chunki u insonning nafaqat dunyosiga, balki oxiratiga ham taalluqli. Qur’oni Karim bu tamoyilni aniq belgilab beradi: “Agar bilmasangiz, zikr ahlidan so‘rang”. (Nahl surasi, 43-oyat) Shunga qaramay, bugungi kunda diniy bilimni ijtimoiy tarmoqlar, qisqa videolar va shaxsiy talqinlar orqali egallashga urinish holatlari ko‘paymoqda. Hadislarda bunday holatdan qat’iy qaytarilgan: “Ilm egasi bo‘lmagan kishilar fatvo bera boshlasa, o‘zlari ham adashadi, boshqalarni ham adashtiradi” (Imom Buxoriy va Imom Muslim rivoyatlari). Mazhablar: tafriqa emas, tartib va birlik maktabi Radikal qarashlarning keng tarqalgan ko‘rinishlaridan biri — mazhablarni inkor etish. “Biz faqat Qur’on va sunnatga ergashamiz” degan da’vo ostida ming yillik fiqhiy tajriba rad etilmoqda. Holbuki, to‘rt mazhab — Hanafiy, Molikiy, Shofe’iy va Hanbaliy Qur’on va sunnatni eng chuqur anglagan mujtahid ulamolar tomonidan shakllantirilgan ilmiy maktablardir. Mazhabga ergashish Qur’on va hadisni chetga surish emas, balki ularni eng to‘g‘ri anglagan zotlar orqali tushunishdir. Muhaddislar sultoni Yahyo ibn Ma’in rahimahulloh shunday degan: “Fiqhda men Abu Hanifa mazhabiga ergashaman”. Bu so‘zlar mazhablarning hadis va fiqh ilmidan uzilgan emas, aksincha, aynan shu ilmlarga tayanib shakllanganini yaqqol ko‘rsatadi. Fiqh va hadis: biri ikkinchisisiz mukammal emas Islom ulamolari fiqh va hadis munosabatini o‘ta nozik tashbeh bilan izohlaganlar: • Muhaddislar — dori tayyorlovchi dorishunoslar, • Faqihlar — bemorni davolovchi tabiblar. Hadisni bilishning o‘zi yetarli emas. Uni qaysi vaziyatda, qanday shartlarda va qaysi oyat yoki hadis bilan birgalikda qo‘llashni bilish zarur. Shu bois fiqh ilmi shariatning muvozanatli, inson tabiatiga mos va yengil bo‘lishini ta’minlab kelgan. Radikalizmning psixologik ildizi: nega aynan yoshlar nishonga olinadi? Radikal oqimlar bejiz yoshlarni tanlamaydi. Psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, 18–30 yosh oralig‘i shaxsiylik, e’tiqod va hayotiy maqsadlar shakllanadigan eng nozik davr hisoblanadi. Aynan shu paytda inson: • o‘zini “haqiqat egasi” sifatida ko‘rishni xohlaydi, • murakkab savollarga sodda javob izlaydi, • jamiyatdagi adolatsizliklarga keskin munosabat bildiradi. Radikal targ‘ibotchilar esa mana shu ruhiy holatdan foydalanib: “faqat biz haqmiz” degan tuyg‘uni singdiradi, boshqalarni “adashgan”, “bid’atchi”, “kofir” sifatida ko‘rsatadi, murakkab fiqhiy masalalarni soddalashtirib, hissiyot orqali ta’sir qiladi. Islom esa hissiyot dini emas — ilm va hikmat dini. Alloh taolo Qur’onda marhamat qiladi: “Robbingning yo‘liga hikmat va chiroyli nasihat bilan da’vat qil!” (Nahl surasi, 125-oyat) Bu oyat Islomda zo‘ravonlik, keskinlik va mutaassiblik yo‘qligini ochiq ko‘rsatadi. Xorijiylar: radikalizmning tarixdagi birinchi namunasi Radikalizm Islom tarixida yangi hodisa emas. Uning ilk ko‘rinishi xorijiylar harakati bo‘lgan. Ular Qur’onni yod bilgan, ko‘p ibodat qilgan, ammo fiqhiy ildizdan yiroq bo‘lgan. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ular haqida oldindan ogohlantirganlar: “Ular Qur’on o‘qiydilar, ammo Qur’on ularning halqumidan o‘tmaydi” (Imom Buxoriy rivoyati). Xorijiylar: • Hazrat Ali roziyallohu anhu ni ham kufrda aybladilar, • oyatlarni kontekstdan uzib talqin qildilar, • oxir-oqibat zo‘ravonlikka qo‘l urdilar. Bugungi ekstremistik oqimlar bilan deyarli bir xil metodologiyaga ega bo‘lgan bu hodisa, radikalizmning tarixiy ildizlarini yaqqol ko‘rsatadi. Radikalizm va kibr: ilmiy muammo emas, axloqiy inqiroz Radikal shaxs: • ming yillik tajribani rad etadi, • ulamolar mehnatini inkor qiladi, • o‘zini ulardan ustun qo‘yadi. Bu ilmiy jasorat emas, shunchaki kibrdir. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam marhamat qilganlar: “Qalbida zarracha kibr bo‘lgan kishi jannatga kirmaydi” (Imom Muslim rivoyati). Demak, radikalizm faqat noto‘g‘ri tafsirgina emas, balki ruhiy kasallik hamdir. Radikalizmning xatarlari Radikalizm faqat diniy muammo emas. U: • milliy barqarorlikka, • ijtimoiy ishonchga, • yoshlar kelajagiga bevosita tahdid soladi. Shu bois, ulamolar tarixan hukmdorlar bilan hamkorlikda fitnaning oldini olishga harakat qilganlar. Imom Ahmad ibn Hanbal rahimahulloh shunday degan: “Fitna kelganda sukut qilish — ilm emas, hikmatdir”. Radikalizm — Islomning dushmani. U ilmdan emas, jaholatdan oziqlanadi. U birlik emas, tafriqa tug‘diradi. Islom esa: • ilmni ustun qo‘yadi, • ulamolarni merosxo‘r deb biladi, • jamiyat barqarorligini muqaddas deb e’tirof etadi. Zero, ilmsiz din qurolga aylanadi. Ilmli din esa, jamiyatni saqlaydi.