Odamlarning yaxshisi bo‘ling – o‘zgalarga yordam bering

Islom ta’limotida insonning eng ulug‘ fazilatlaridan biri – boshqalarga foyda keltira olishidir. Qur’oni karim va hadislarda insonning qadr-qimmati nafaqat ibodatlari, balki atrofdagilarga qilgan yaxshiliklari bilan ham baholanishi alohida ta’kidlanadi. Shu bois musulmon inson jamiyat ichida yashar ekan, nafaqat o‘z manfaatini, balki boshqalarga foyda yetkazishni ham muhim vazifa deb bilishi lozim. Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam insonlarning eng yaxshisi kimligi haqida shunday marhamat qilganlar: “Odamlarning eng yaxshisi – odamlarga eng ko‘p foyda keltirganidir.” (Tabaroniy rivoyati). Ushbu hadis musulmon inson hayotining muhim mezonini belgilab beradi. Ya’ni insonning yaxshiligi faqat o‘ziga qaratilgan ibodat bilan emas, balki jamiyatga qilgan foydasi, boshqalarga ko‘rsatgan yordami va ezgu amallari bilan namoyon bo‘ladi. Inson tabiatidagi taqlid va to‘g‘ri ibrat Inson tabiatida boshqalarga o‘xshashga, kimnidir o‘ziga namuna qilib olishga moyillik mavjud. Har bir inson hayotda o‘ziga ideal shaxs izlaydi va unga ergashishga harakat qiladi. Bu tabiiy holat bo‘lib, insonning axloqiy shakllanishida muhim o‘rin tutadi. Islom dini esa ushbu tabiiy tuyg‘uni to‘g‘ri yo‘nalishga burib, insonni eng mukammal ibrat ortidan ergashishga chorlaydi. Qur’oni karimda Alloh taolo shunday marhamat qiladi: “Darhaqiqat, sizlar uchun Rasulullohda go‘zal namuna bor – Alloh va oxirat kunidan umid qilgan hamda Allohni ko‘p zikr qilgan kishilar uchun.” (Ahzob surasi, 21-oyat). Ushbu oyat musulmon inson uchun eng mukammal ibrat kim ekanini aniq ko‘rsatadi. Bu – Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamdir. U zotning hayoti, axloqi, odobi va insonlarga bo‘lgan mehr-muruvvati har bir musulmon uchun eng go‘zal namunadir. Qur’oni karimning boshqa bir oyatida ham Payg‘ambarimizga ergashish muhimligi ta’kidlanadi: “Kim Rasulga itoat etsa, albatta Allohga itoat etgan bo‘ladi.” (Niso surasi, 80-oyat). Mashhur muhaddis Imom Navaviy rahmatullohi alayh ushbu oyat tafsirida shunday ta’kidlaydi: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning hayotlari – axloq, rahm-shafqat, sabr va adolat borasida insoniyat uchun eng mukammal namuna hisoblanadi.” Shuningdek, Payg‘ambarimizning axloqlari haqida sahobalardan biri bo‘lgan Oisha roziyallohu anho shunday deganlar: “Rasulullohning axloqlari Qur’on edi.” (Imom Muslim rivoyati). Bu hadis Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam hayotlari Qur’on ta’limotining amaliy ko‘rinishi bo‘lganini bildiradi. Demak, inson kimga taqlid qilsa, uning fe’l-atvori ham shunga o‘xshab boradi. Agar inson yaxshi kishilarga ergashsa, u ham yaxshi inson bo‘lib yetishadi. Yaxshi inson kim? Islom ta’limotida yaxshi inson tushunchasi faqat boylik, mansab yoki tashqi ko‘rinish bilan belgilanmaydi. Yaxshi inson – o‘z umrini ezgu amallar bilan o‘tkazgan, boshqalarga foyda keltirgan va jamiyat uchun manfaatli ishlar qilgan kishidir. Payg‘ambarimiz bu haqda shunday deganlar: “Sizlarning eng yaxshilaringiz – umri uzun bo‘lib, amallari chiroyli bo‘lgan kishilardir.” (Imom Termiziy rivoyati). Yana bir hadisda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam insonning qadri haqida shunday marhamat qilganlar: “Odamlarning eng yaxshisi – odamlarga eng ko‘p foyda keltirganidir.” (Tabaroniy rivoyati). Bu hadis inson umrining qadri uning davomiyligi bilan emas, balki qanday amallar bilan o‘tganiga bog‘liq ekanini anglatadi. Agar inson uzoq umr ko‘rib, uni yaxshilik bilan o‘tkazsa – u insonlarning eng yaxshilaridan hisoblanadi. Aksincha, agar umr gunoh va yomonlik bilan o‘tsa, bu inson uchun katta yo‘qotish hisoblanadi. Buyuk olim Imom G‘azzoliy rahmatullohi alayh shunday degan: “Insonning fazilati uning moli yoki nasabi bilan emas, balki Allohga yaqinlashtiradigan amallari bilan o‘lchanadi.” Shu bois Islom insonni umrining har bir lahzasini yaxshilik bilan to‘ldirishga undaydi. Mo‘min – insonlar bilan yaxshi muomala qiladigan kishi Islom ta’limotida mu’min inson jamiyatdan ajralib yashaydigan shaxs emas. U boshqalar bilan do‘stona munosabatda bo‘ladi, odamlar bilan yaxshi muomala qiladi va ular bilan hamjihatlikda yashaydi. Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam shunday marhamat qilganlar: “Mo‘min odamlar bilan do‘stlashadi va odamlar ham u bilan do‘stlashadi. Odamlar bilan yaxshi munosabat qilmaydigan va odamlar ham u bilan yaxshi munosabat qilmaydigan kishida yaxshilik yo‘q.” (Imom Ahmad rivoyati). Yana bir hadisda esa insonlar bilan yaxshi muomala qilishning fazilati haqida shunday deyiladi: “Qiyomat kuni tarozida eng og‘ir keladigan narsa – go‘zal xulqdir.” (Imom Abu Dovud va Termiziy rivoyati). Mashhur sahoba Abdulloh ibn Muborak rahmatullohi alayh yaxshi xulqni shunday ta’riflagan: “Yaxshi xulq – bu ochiq yuzli bo‘lish, yaxshilik qilish va boshqalarga ozor bermaslikdir.” Shu sababli Islomda insonlarning og‘irini yengil qilish, muhtojlarga yordam berish, yaxshi so‘z aytish va boshqalarga foyda keltirish ulug‘ amal hisoblanadi. Insonlar turli “ma’danlar” kabidir Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam insonlarning fe’l-atvorini juda go‘zal tashbeh bilan bayon qilganlar. Abu Hurayra roziyallohu anhu rivoyat qilgan hadisda shunday deyilgan: “Odamlar turli ma’danlar (konlar) kabidir. Jahiliyat davrida yaxshilari, agar dinni yaxshi tushunsalar, Islomda ham yaxshidirlar.” (Imom Buxoriy va Imom Muslim rivoyati). Ushbu hadis insonlar turli xil tabiat va fazilatlarga ega ekanini bildiradi. Ba’zi insonlarda saxovat, jasorat, rahm-shafqat kabi yaxshi sifatlar bo‘ladi. Agar bunday insonlar Islomni chuqur tushunib, unga amal qilsalar, ular jamiyat uchun yanada foydali insonlarga aylanadilar. Mashhur muhaddis Imom Ibn Hajar al-Asqaloniy rahmatullohi alayh ushbu hadis sharhida shunday yozadi: “Insonning asl tabiati yaxshi bo‘lsa, u dinni tushunganidan so‘ng bu fazilatlar yanada kamol topadi.” Shuningdek, Qur’oni karimda ham insonlar o‘rtasidagi fazilat farqi haqida shunday deyiladi: “Alloh sizlarning orangizda iymon keltirganlarning va ilm berilganlarning darajalarini ko‘taradi.” (Mujodala surasi, 11-oyat). Demak, Islom insonning tabiiy yaxshi fazilatlarini yanada mukammal darajaga olib chiqadi. Ikkiyuzlamachilik – eng yomon sifat Hadisning davomida Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam insonlarning eng yomonlaridan biri haqida ham ogohlantirganlar. U zot shunday deganlar: “Insonlarning eng yomoni – ikkiyuzlamachi kishidir. U bir guruh oldiga bir yuz bilan, boshqalar oldiga esa boshqa yuz bilan boradi.” (Imom Buxoriy va Imom Muslim rivoyati). Ikkiyuzlamachilik jamiyatdagi ishonchni buzadi, odamlar o‘rtasida fitna chiqaradi va adolatni yo‘qotadi. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam yana shunday deganlar: “Munofiqlikning alomati uchtadir: gapirsa yolg‘on gapiradi, va’da bersa bajarmaydi, omonat topshirilsa xiyonat qiladi.” (Imom Buxoriy va Muslim rivoyati). Qur’oni karimda ham Alloh taolo shunday marhamat qiladi: “Ey iymon keltirganlar! Allohdan qo‘rqinglar va to‘g‘ri so‘z so‘zlanglar. Shunda U ishlaringizni to‘g‘rilaydi va gunohlaringizni mag‘firat qiladi.” (Ahzob surasi, 70–71-oyatlar). Ushbu oyatlar rostgo‘ylik va taqvo inson hayotiga baraka olib kelishini ko‘rsatadi. Mo‘minning jamiyatdagi o‘rni Musulmon inson faqat o‘z manfaatini o‘ylab yashamasligi kerak. U jamiyatning bir bo‘lagi sifatida boshqalarga foyda keltirishga intiladi. Muhtojlarga yordam berish, odamlarning og‘irini yengil qilish, yaxshi so‘z aytish, ilm ulashish yoki jamiyatga foydali ish qilish – bularning barchasi yaxshilik hisoblanadi. Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam shunday marhamat qilganlar: “Kim bir mo‘minning dunyodagi g‘amini yengil qilsa, Alloh qiyomat kuni uning g‘amlaridan birini yengil qiladi.” (Imom Muslim rivoyati). Buyuk sahoba Ali ibn Abu Tolib roziyallohu anhu ham insonlarga foyda keltirish haqida shunday deganlar: “Odamlarning eng yaxshisi – boshqalarga foydasi tegadiganidir.” Mo‘min inson shunday yashashga intilishi kerakki, uning borligi jamiyat uchun manfaat, yaxshilik va baraka manbai bo‘lsin. Chunki insonning haqiqiy qadri – uning boshqalarga qilgan yaxshiligi bilan o‘lchanadi. Haqiqiy baxt va komillik yo‘li Islom ta’limoti insonni ezgulik, saxovat va mehr-oqibatga chorlaydi. Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning hayotlari esa insoniyat uchun eng go‘zal ibratdir. U zot insonlarning eng yaxshisi boshqalarga eng ko‘p foyda keltirgan kishi ekanini ta’kidlab, musulmonlarni jamiyatga manfaatli bo‘lishga undaganlar. Qur’oni karimda Alloh taolo shunday marhamat qiladi: “Kim yaxshi amal qilsa – erkak bo‘ladimi yoki ayol – mo‘min bo‘lgan holda, albatta Biz unga pokiza hayot baxsh etamiz.” (Nahl surasi, 97-oyat). Demak, haqiqiy baxt va komillik insonning yaxshi amallari, go‘zal xulqi va boshqalarga foyda keltirishi orqali namoyon bo‘ladi. Har bir musulmon inson o‘z hayotini ana shu ezgu tamoyillar asosida qurishga intilsa, u nafaqat jamiyatda hurmat topadi, balki Alloh taoloning roziligiga ham sazovor bo‘ladi. Muallif: Ma’ruf Toshbekov, “Ziyo” media markazi muharriri