Ramazon – saxovat, mehr-muruvvat, ahillik va shukronalik oyi

Ramazon oyi islom olamida eng ulug‘ va barakali oy sifatida e’zozlanadi. Bu oy nafaqat ro‘za tutish ibodati bilan, balki inson qalbini poklash, saxovat va muruvvatni kuchaytirish, jamiyatda ahillikni mustahkamlash hamda Alloh bergan ne’matlarga shukr qilish bilan ham ajralib turadi. Qur’oni karim va Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam hadislarida Ramazon oyining ana shu fazilatlari alohida ta’kidlangan. Ramazon – qalbni poklash va saxovatni oshirish oyi Islom ta’limotida saxovat insonning eng go‘zal fazilatlaridan biri hisoblanadi. Saxovat – bu nafaqat mol-mulk bilan yordam berish, balki boshqalarga mehr ko‘rsatish, ularga dalda bo‘lish va yaxshilik qilishga intilishdir. Ayniqsa Ramazon oyida bu fazilat yanada yuksak darajada namoyon bo‘ladi. Chunki bu muborak oy insonni nafsini tiyishga, sabrli bo‘lishga va boshqalarning holatini chuqurroq his etishga o‘rgatadi. Ro‘za tutgan inson ochlik va chanqoqlikni his qilib, muhtojlarning ahvolini yaxshiroq anglaydi va ularga yordam berishga ko‘proq intiladi. Alloh taolo Qur’oni karimda yaxshilik qilishning insonning o‘zi uchun foydali ekanini ta’kidlab shunday marhamat qiladi: “Yaxshilik qilsangiz, albatta, o‘zingiz uchun yaxshilik qilgan bo‘lasiz.” (Isro surasi, 7-oyat). Bu oyatda inson qilgan har qanday ezgu amal, sadaqa yoki yordam aslida uning o‘zi uchun savob va baraka bo‘lib qaytishi bayon etilgan. Shu sababli Ramazon oyida musulmonlar nafaqat ro‘za tutib ibodat qiladi, balki muhtojlarga yordam berish, sadaqa va ehson qilish orqali jamiyatda mehr-oqibat va birdamlikni mustahkamlashga harakat qiladi. Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam Ramazon oyida ayniqsa saxovatli bo‘lganlari rivoyat qilinadi. Imom Buxoriy rivoyat qilgan hadisda shunday deyiladi: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallam odamlarning eng saxovati edilar. Ramazon kelganida esa u zotning saxovatlari yanada ortar edi.” (Imom Buxoriy, “Sahih”). Ushbu hadisdan ko‘rinadiki, Ramazon oyida saxovat va ehson qilish Payg‘ambarimizning muborak sunnatlaridan biridir. U zot bu oyda kambag‘allar, yetimlar va muhtojlarga yordam berishni yanada ko‘paytirganlar, sahobalarni ham yaxshilik va ehson qilishga targ‘ib qilganlar. Islom ulamolari ham Ramazon oyida saxovatning ahamiyati haqida alohida ta’kidlab kelganlar. Mashhur fiqh olimi Imom Molik rahmatullohi alayh o‘zlarining mashhur “Al-Muvatto’” asarlarida sadaqa va ehsonning fazilatlari haqida rivoyatlar keltirib, inson molidan ehson qilish qalbni poklaydigan va jamiyatdagi mehr-oqibatni mustahkamlaydigan amallardan biri ekanini ta’kidlaydilar. U zot shunday deganlari rivoyat qilinadi: “Sadaqa qalbni poklaydi, molni barakali qiladi va insonni Allohning rahmatiga yaqinlashtiradi.” Shuningdek, ko‘plab islom ulamolari Ramazon oyida qilingan yaxshiliklarning savobi boshqa oylarga nisbatan bir necha barobar ko‘proq bo‘lishini qayd etganlar. Chunki bu oy – ibodat, rahmat va mag‘firat oyi bo‘lib, unda har bir ezgu amal Alloh taolo tomonidan ulkan savob bilan mukofotlanadi. Ramazon oyida iftorliklar tashkil etish, faqir-miskinlarga oziq-ovqat ulashish, yetimlarga yordam berish, zakot va sadaqalarni ado etish kabi amallar jamiyatda o‘zaro mehr va birdamlikni mustahkamlaydi. Payg‘ambarimiz ham boshqalarga iftorlik berishning ulkan savob ekanini ta’kidlab shunday deganlar: “Kim ro‘zadorga iftorlik qildirsa, unga ham ro‘zadorning savobiga teng savob beriladi.” (Termiziy rivoyati). Demak, Ramazon nafaqat ro‘za tutish oyi, balki qalbni poklash, saxovatni oshirish va insonlar o‘rtasidagi mehr-oqibatni kuchaytirish oyidir. Bu muborak oy musulmonlarni ezgulik qilishga, muhtojlarga yordam berishga va jamiyatda ahillikni mustahkamlashga chorlaydi. Saxovat va ehson orqali inson nafaqat boshqalarga foyda keltiradi, balki o‘z qalbini ham poklab, Alloh taoloning roziligiga erishish yo‘lida muhim qadam qo‘yadi. Yaxshilik – faqat moddiy yordam emas Islom ta’limotida yaxshilik tushunchasi juda keng ma’noni anglatadi. Ko‘pincha insonlar yaxshilikni faqat moddiy yordam, ya’ni mol-dunyo bilan yordam berish deb tushunishadi. Holbuki, Islomda yaxshilik faqat boylik bilan emas, balki insonning niyati, muomalasi, so‘zi va qilgan har bir ezgu amali orqali namoyon bo‘ladi. Boshqalarga ko‘mak berish, dardini tinglash, muhtojlarga yo‘l ko‘rsatish, og‘ir ishini yengillashtirish yoki hatto samimiy tabassum qilish ham savobli amal hisoblanadi. Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam insonlarni yaxshilik qilishga keng ma’noda undab shunday deganlar: “Har bir yaxshilik sadaqadir.” (Imom Buxoriy va Imom Muslim rivoyati). Bu muborak hadisdan anglashiladiki, Islomda sadaqa faqat mol-mulk bilan qilinadigan amal emas. Insonning har qanday foydali va ezgu harakati ham sadaqa sifatida baholanadi. Shu sababli har bir inson, boy yoki kambag‘al bo‘lishidan qat’i nazar, boshqalarga yaxshilik qilish imkoniyatiga ega. Mashhur muhaddis va faqih Imom Navaviy rahmatullohi alayh o‘zlarining “Riyozus-solihin” asarida ham yaxshilikning turli ko‘rinishlari haqida hadislarni jamlab, musulmon inson faqat moli bilan emas, balki axloqi va muomalasi bilan ham jamiyatga foyda keltirishi lozimligini ta’kidlaydi. U zot shunday deydilar: “Mo‘minning har bir ezgu amali – boshqalarga foyda keltiradigan har qanday harakati sadaqa hukmidadir.” Islom ulamolari insonlarning imkoniyatlari turlicha ekanini ta’kidlab, yaxshilik qilish ham har kimning imkoniyatiga qarab amalga oshishini qayd etadilar. Kimdir moli bilan yordam beradi, kimdir o‘z mehnati bilan xizmat qiladi, yana kimdir ilm o‘rgatadi, yaxshi maslahat beradi yoki boshqalarga duo qiladi. Bularning barchasi Alloh taolo huzurida qadrlanadigan ezgu amallar sirasiga kiradi. Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam yana bir hadislarida shunday marhamat qilganlar: “Birodaringga tabassum qilishing ham sadaqadir.” (Imom Termiziy rivoyati). Bu hadis insonning oddiy, ammo samimiy muomalasi ham savobli amal bo‘lishini ko‘rsatadi. Demak, Islomda yaxshilik qilish uchun katta boylik yoki alohida imkoniyat bo‘lishi shart emas. Muhimi — inson qalbida ezgulik niyati bo‘lishi va boshqalarga foyda yetkazishga intilishidir. Ehsonning barakasi Islom ta’limotida ehson va sadaqa inson hayotiga baraka olib keladigan eng ulug‘ amallardan biri sifatida e’tirof etiladi. Ehson – bu nafaqat muhtojlarga yordam berish, balki Alloh taoloning rizoligini topish niyatida boshqalarga yaxshilik qilishdir. Qur’oni karim va hadis shariflarda ehson qilgan insonlarning hayotiga Alloh taolo turli ne’matlar va barakalar ato etishi haqida ko‘plab dalillar keltirilgan. Payg‘ambarimiz ehsonning barakasi haqida shunday marhamat qilganlar: “Har tongda ikki farishta tushadi. Ulardan biri: ‘Allohim, ehson qilgan kishiga baraka ber’, deydi. Ikkinchisi esa: ‘Allohim, baxil kishining molini talafot qil’, deydi.” (Imom Buxoriy va Imom Muslim rivoyati). Ushbu hadis insonning saxovatli bo‘lishi uning mol-mulkiga baraka olib kelishini, baxillik esa aksincha zarar keltirishini ko‘rsatadi. Islom ulamolari bu hadisni sharhlar ekan, ehson qilgan insonning moli kamaymaydi, aksincha Alloh taolo uni turli yo‘llar bilan barakali qiladi, deb ta’kidlaydilar. Ehsonning barakasi faqat moddiy boylikning ortishi bilan o‘lchanmaydi. Ba’zan baraka insonning sog‘lig‘ida, oilasidagi totuvlikda, farzandlarining solih bo‘lib ulg‘ayishida yoki qalbining xotirjamligida namoyon bo‘ladi. Chunki Alloh taolo yaxshilik qilgan bandalariga turli ko‘rinishlarda rahmat va fazl ato etadi. Mashhur muhaddis va mufassir Imom Ibn Hajar Asqaloniy rahmatullohi alayh sadaqa va ehson haqida shunday fikr bildirganlar: “Sadaqa molni kamaytirmaydi. Alloh taolo uni baraka bilan ko‘paytiradi yoki uning o‘rniga undan ham yaxshiroq ne’mat beradi.” Shuningdek, islom ulamolari sadaqa va ehsonning insonni turli balo va musibatlardan asrashiga sabab bo‘lishini ham qayd etganlar. Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam bu borada shunday deganlar: “Sadaqa bilan davolaninglar.” (Tabaroniy rivoyati). Ushbu hadis sadaqa va ehsonning nafaqat ijtimoiy foydasi, balki ruhiy va ma’naviy ta’siri ham katta ekanini ko‘rsatadi. Islom olimlari bu hadisni sharhlar ekan, inson boshiga keladigan ko‘plab musibatlar, kasalliklar yoki qiyinchiliklar sadaqa sabab yengillashishi yoki daf bo‘lishi mumkinligini ta’kidlaydilar. Shu sababli musulmonlar tarix davomida ehson va sadaqani faqat yordam sifatida emas, balki Alloh taoloning rahmatini jalb qiladigan ulug‘ ibodat sifatida qabul qilganlar. Yaxshilikni kimdan boshlash kerak? Dinimizda yaxshilik qilish ham muayyan tartib va mas’uliyat asosida amalga oshirilishi lozimligi ta’kidlanadi. Ya’ni inson ezgulik qilishni eng yaqin va mas’ul bo‘lgan insonlaridan boshlashi kerak. Bu tartib jamiyatda mehr-oqibatni mustahkamlash, oilaviy rishtalarni mustahkam qilish hamda ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Qur’oni karimda avvalo ota-onaga yaxshilik qilish buyuriladi. Alloh taolo shunday marhamat qiladi: “Parvardigoringiz faqat O‘ziga ibodat qilishingizni va ota-onaga yaxshilik qilishingizni amr etdi.” (Isro surasi, 23-oyat). Ushbu oyat Islomda ota-onaga ehtirom va yaxshilik qilish qanchalik ulug‘ amal ekanini ko‘rsatadi. Alloh taolo o‘ziga ibodat qilish amrini ota-onaga yaxshilik qilish bilan bir qatorda zikr qilgani ham bu amalning naqadar muhim ekanini anglatadi. Shuning uchun musulmon inson o‘zining yaxshilik va e’tiborini avvalo ota-onasidan boshlashi lozim. Mashhur mufassir Imom Qurṭubiy rahmatullohi alayh bu oyat tafsirida shunday yozadi: “Ota-onaga yaxshilik qilish – ularga ehtirom ko‘rsatish, xizmat qilish va ularning qalbini xafa qiladigan har qanday so‘z yoki amaldan saqlanishdir.” Ota-onadan keyin insonning yaxshiligi eng yaqin qarindoshlariga qaratiladi. Qur’oni karimda ham qarindoshlik rishtalarini mustahkamlash, ularga yordam berish va ularni e’tiborsiz qoldirmaslik haqida ko‘plab oyatlar keltirilgan. Chunki qarindoshlar o‘rtasidagi mehr-oqibat jamiyatning mustahkam bo‘lishiga katta hissa qo‘shadi. Payg‘ambarimiz ham yaxshilikni o‘ziga eng yaqin insonlardan boshlash kerakligini ta’kidlab shunday deganlar: “Sadaqani o‘zingdan boshlagin.” (Imom Muslim rivoyati). Islom ulamolari bu hadisni sharhlar ekanlar, inson avvalo o‘zining ehtiyojlarini qondirib, keyin oila a’zolariga, so‘ngra qarindoshlariga va boshqa muhtoj insonlarga yordam berishi lozimligini ta’kidlaydilar. Bu tartib insonning mas’uliyatini to‘g‘ri taqsimlashga yordam beradi. Xulosa qilib aytganda, Islom yaxshilik qilishni tartib asosida amalga oshirishni o‘rgatadi. Avvalo ota-ona, so‘ngra oila a’zolari, qarindoshlar, qo‘ni-qo‘shnilar va jamiyatdagi boshqa muhtoj insonlarga yordam berish orqali jamiyatda o‘zaro hurmat, mehr-oqibat va hamjihatlik mustahkamlanadi. Shu tariqa har bir insonning kichik yaxshiligi jamiyatda katta ezgulik va baraka manbai bo‘lib xizmat qiladi. Qo‘shnichilik va ahillik Islom ta’limotida qo‘shnichilik munosabatlari jamiyatdagi ijtimoiy totuvlik va hamjihatlikning muhim omillaridan biri sifatida e’tirof etiladi. Qo‘shni bilan yaxshi munosabatda bo‘lish, uning holidan xabar olish, muhtoj bo‘lsa yordam berish va unga ozor yetkazmaslik musulmonning go‘zal axloqiy fazilatlaridan hisoblanadi. Payg‘ambarimiz qo‘shnilarning haqqi haqida shunday deganlar: “Jabroil menga qo‘shni haqida shunchalik ko‘p vasiyat qildiki, hatto uni merosxo‘r qilib qo‘ysa kerak deb o‘yladim.” (Imom Buxoriy rivoyati). Ushbu hadis qo‘shnichilikning Islomdagi ahamiyati naqadar ulug‘ ekanini ko‘rsatadi. Islom ulamolari qo‘shnilarni bir necha toifaga bo‘lishadi: musulmon va qarindosh qo‘shni, musulmon qo‘shni hamda boshqa din vakili bo‘lgan qo‘shni. Ularning har biri muayyan huquqlarga ega bo‘lib, musulmon inson ularning barchasiga nisbatan yaxshi muomala qilishi lozim. Qur’oni karimda ham insonlarni qo‘shnilarga yaxshilik qilishga da’vat etilgan. Alloh taolo shunday marhamat qiladi: “Allohga ibodat qilinglar va Unga hech narsani sherik qilmanglar. Ota-onaga, qarindoshlarga, yetimlarga, miskinlarga, yaqin qo‘shniga va uzoq qo‘shniga yaxshilik qilinglar.” (Niso surasi, 36-oyat). Ushbu oyatda yaqin va uzoq qo‘shnilar alohida zikr qilinib, ularga yaxshilik qilish musulmon insonning muhim burchlaridan biri ekani ta’kidlangan. Bu esa jamiyatda o‘zaro hurmat va hamjihatlikni mustahkamlashga xizmat qiladi. Mashhur muhaddis Imom Navaviy rahmatullohi alayh qo‘shnichilik haqidagi hadislarni sharhlar ekan, shunday ta’kidlaydi: “Qo‘shniga yaxshilik qilish – unga ozor bermaslik, yordam kerak bo‘lsa ko‘maklashish, quvonch va tashvishida yonida bo‘lish hamda uning haq-huquqlarini hurmat qilishdir.” Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam yana bir hadislarida qo‘shniga ozor yetkazish musulmon axloqiga zid ekanini ta’kidlab shunday deganlar: “Allohga qasamki, u mo‘min emas!” Sahobalar: “Kim, ey Allohning Rasuli?” deb so‘rashdi. U zot: “Qo‘shnisi uning ozoridan omonda bo‘lmagan kishi”, dedilar. (Imom Buxoriy rivoyati). Bu hadis musulmon inson qo‘shnilariga nisbatan nihoyatda ehtiyotkor bo‘lishi, ularning tinchligini buzmasligi va ularga zarar yetkazmasligi lozimligini ko‘rsatadi. Ramazon – shukronalik va ma’naviy uyg‘onish oyi Ramazon inson qalbini uyg‘otadigan, uni Alloh taoloning ne’matlari haqida chuqur tafakkur qilishga undaydigan muborak davr sifatida qadrlanadi. Bu oyda musulmon inson kundalik hayotda ko‘pincha e’tibor bermaydigan ne’matlar – oziq-ovqat, suv, sog‘lik, tinchlik va farovonlikning qadriga yanada chuqurroq yetadi. Ro‘za tutish orqali inson ochlik va tashnalikni his qiladi, bu esa muhtoj insonlarning holatini anglashga yordam beradi hamda qalbida shukronalik tuyg‘usini kuchaytiradi. Islom ulamolari ta’kidlashlaricha, ro‘zaning hikmatlaridan biri ham aynan insonni Alloh bergan ne’matlar haqida chuqur o‘ylashga undashidir. Chunki inson ba’zan doimiy mavjud ne’matlarni oddiy hol deb qabul qilib, ularning qadrini unutib qo‘yishi mumkin. Ramazon esa bu ne’matlarning asl qiymatini yana bir bor eslatadi. Qur’oni karimda Alloh taolo shukronalikning naqadar muhim ekanini ta’kidlab shunday marhamat qiladi: “Agar shukr qilsangiz, albatta, sizlarga ne’matimni ziyoda qilaman.” (Ibrohim surasi, 7-oyat). Ushbu oyat shukrning inson hayotidagi ulkan ahamiyatini ko‘rsatadi. Shukr qilgan inson Alloh taoloning rahmati va barakasiga yanada ko‘proq sazovor bo‘ladi. Shukronalik faqat til bilan aytiladigan so‘z emas, balki qalbdagi minnatdorlik hissi va uni amalda ko‘rsatish bilan namoyon bo‘ladi. Ya’ni inson Alloh bergan ne’matlardan to‘g‘ri foydalanib, boshqalarga ham yaxshilik qilish orqali shukrini izhor etadi. Payg‘ambarimiz ham shukronalikni mo‘min insonning muhim fazilatlaridan biri sifatida ta’kidlab shunday deganlar: “Mo‘minning ishi ajablanarlidir: uning har bir holi yaxshilikdir. Agar unga bir ne’mat yetib kelsa, shukr qiladi – bu uning uchun yaxshidir. Agar unga bir musibat yetsa, sabr qiladi – bu ham uning uchun yaxshidir.” (Imom Muslim rivoyati). Bu hadis mo‘min inson har qanday holatda ham Allohning hikmatini anglab yashashini ko‘rsatadi. Ramazon oyi esa aynan mana shu shukronalik va sabr fazilatlarini mustahkamlovchi ulug‘ tarbiya maktabidir. Mashhur mufassir Imom Ibn Kasir rahmatullohi alayh Qur’ondagi shukr oyatlarini sharhlar ekan, shunday ta’kidlaydi: “Shukr – ne’matni tan olish, uni Allohdan deb bilish va uni to‘g‘ri yo‘lda ishlatishdir.” Demak, shukronalik insonni yanada ko‘proq yaxshilik qilishga, muhtojlarga yordam berishga va jamiyatda mehr-oqibatni mustahkamlashga undaydi. Ayniqsa Ramazon oyida bu fazilatlar yanada yorqin namoyon bo‘ladi. Chunki bu oyda musulmonlar sadaqa va ehson qilishga, iftorliklar tashkil etishga, muhtojlarga yordam berishga va boshqalarning holidan xabar olishga ko‘proq intiladilar. Ramazon oyi shu jihatdan insonning ma’naviy kamoloti uchun muhim davr hisoblanadi. Bu oy saxovat, sabr, shukronalik va mehr-muruvvat kabi yuksak insoniy fazilatlarni mustahkamlaydi. Ota-onaga hurmat ko‘rsatish, qarindosh-urug‘lar bilan aloqalarni mustahkamlash, qo‘ni-qo‘shnilar bilan yaxshi munosabatda bo‘lish, muhtojlarga yordam berish kabi amallar Ramazon oyining ruhiy-ma’naviy mohiyatini namoyon etadi. Shu bois musulmon inson bu muborak oyda nafaqat ibodatlarini ko‘paytirishga, balki qalbini poklashga, yaxshilik qilishga va Alloh taoloning roziligini topishga intiladi. Agar inson Ramazon oyini ana shunday ma’naviy ruhda o‘tkaza olsa, bu oy uning hayotida baraka, ruhiy poklik va haqiqiy saodat manbaiga aylanadi. Muallif: Ma’ruf Toshbekov, “Ziyo” media markazi muharriri